Kampania Bioróżnorodnie Połączeni – cele, materiały i działania edukacyjne

Kiedy ostatni raz widziałeś jeża w swoim ogrodzie? Albo trzmiele kręcące się przy kwiatach lawendy? Dla wielu z nas takie spotkania stają się coraz rzadsze – i to nie przypadek. Różnorodność biologiczna w Polsce, jak i w całej Europie, kurczy się w tempie, które jeszcze dwadzieścia lat temu trudno było sobie wyobrazić. Kampania Bioróżnorodnie Połączeni to próba odwrócenia tego trendu – i co ważne, zaczyna od najmłodszych.

Sam obserwuję swój ogród od kilku lat i widzę zmiany. Tam, gdzie kiedyś przy wieczornym podlewaniu słyszałem rechot żab, teraz jest cisza. Dlatego kiedy trafiłem na materiały kampanii Ministerstwa Klimatu i Środowiska, zainteresowałem się na serio – bo to nie jest kolejna broszura do szuflady, ale konkretne narzędzia do działania.

Czym jest kampania Bioróżnorodnie Połączeni i jakie są jej najważniejsze cele?

Bioróżnorodnie Połączeni to ogólnopolska kampania edukacyjna realizowana przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska, skierowana przede wszystkim do dzieci w wieku 4-9 lat i osób, które z nimi pracują lub je wychowują.

Kampania powstała jako bezpośrednia odpowiedź na wyniki badań świadomości ekologicznej Polaków. Ministerstwo nie wzięło tematu z sufitu – najpierw sprawdziło, co Polacy wiedzą o przyrodzie, gdzie są największe luki i do kogo najskuteczniej kierować przekaz. Odpowiedź okazała się prosta: do dzieci, bo to one kształtują nawyki na całe życie, a przez nie – całe rodziny.

Główne cele kampanii to szerzenie wiedzy o ekosystemach i kształtowanie proekologicznych postaw. Wszystkie zasoby merytoryczne – scenariusze lekcji, materiały do druku, gry, teledyski – są dostępne bezpłatnie na portalu Bioroznorodnoscgovpl. Z doświadczenia wiem, że bezpłatny dostęp do gotowych materiałów to kluczowy argument dla nauczycieli i rodziców, którzy chcą działać, ale nie mają czasu tworzyć wszystkiego od zera.

Dlaczego ochrona bioróżnorodności i dbanie o ekosystem są dziś tak istotne?

Różnorodność biologiczna to nie slogan z ekologicznej ulotki – to fundament, na którym stoi produkcja żywności, jakość wody pitnej i stabilność klimatu lokalnego. Kiedy znika jeden element tej sieci, skutki rozchodzą się dalej, niż się spodziewamy.

Najlepszy przykład, który zrozumie każdy ogrodnik: bez zapylaczy – trzmieli, pszczół, much kwiatowych – nie ma owoców ani nasion. Bez owoców i nasion nie ma pokarmu dla ptaków i gryzoni. Bez nich załamuje się kolejne piętro łańcucha pokarmowego. To nie teoria – to kaskada, którą obserwujemy w Polsce już teraz, w tempie szybszym niż jeszcze dekadę temu.

Ministerstwo Klimatu i Środowiska podkreśla w kampanii coś, co sam uważam za najważniejsze przesunięcie w myśleniu o środowisku: przyroda to nie zbiór odizolowanych gatunków chronionych, ale system naczyń połączonych. Ochrona bioróżnorodności nie polega wyłącznie na ratowaniu rzadkich gatunków w rezerwatach. Polega na utrzymaniu warunków, w których pospolite gatunki – wróbel, dżdżownica, żaba trawna – mogą normalnie funkcjonować w naszym bezpośrednim otoczeniu.

Fauna i flora tworzą sieć tak gęstą, że jej uszkodzenie w jednym miejscu – np. zanik łąk kwiatowych w miastach – odbija się na całym ekosystemie miejskim. Widziałem to na własnym osiedlu: gdy zarządca skosił trawnik na 3 cm i zabetonował resztę, w ciągu dwóch sezonów zniknęły trzmiele, które wcześniej regularnie odwiedzały ogródki działkowe po drugiej stronie ulicy.

Jakie materiały edukacyjne i scenariusze lekcji udostępnia Ministerstwo Klimatu i Środowiska?

Ministerstwo przygotowało gotowy pakiet dydaktyczny – nauczyciel lub rodzic nie musi budować lekcji od zera, tylko wziąć materiał i działać.

Zasoby kampanii dostępne bezpłatnie na Bioroznorodnoscgovpl:

• Gotowe scenariusze lekcji – dostosowane do poziomu przedszkolnego i wczesnoszkolnego (wiek 4-9 lat), z jasno określonymi celami i przebiegiem zajęć
• Karty pracy dla dzieci – do druku, gotowe do użycia na zajęciach lub w domu
• Gry edukacyjne i interaktywne pomoce naukowe – ułatwiające prowadzenie zajęć bez specjalistycznego sprzętu
• Warsztaty terenowe „Tropami jeża w mieście” – edukacja wychodząca poza salę lekcyjną, bezpośrednio do środowiska naturalnego
• Pikniki rodzinne – format angażujący całą rodzinę, nie tylko dzieci

Wszystkie materiały wspierają realizację podstawy programowej w zakresie ochrony przyrody, co dla nauczycieli oznacza jedno: można je wpleść w regularne zajęcia bez dodatkowego nakładu pracy administracyjnej. Sam sprawdzałem podobne pakiety edukacyjne przy okazji zajęć przyrodniczych – te, które mają gotowe karty pracy i jasny scenariusz, są faktycznie używane. Te, które wymagają dużego przygotowania własnego, lądują w folderze „do przejrzenia kiedyś”.

W jaki sposób teledyski edukacyjne oraz komiks „Dziko utalentowani” budują świadomość ekologiczną dzieci?

Kampania postawiła na popkulturowe narzędzia – i to jest dobry wybór, bo dzieci uczą się przez emocje i identyfikację, nie przez definicje.

W ramach Bioróżnorodnie Połączeni powstało osiem teledysków edukacyjnych i piosenek, których bohaterami są konkretne zwierzęta: Jeż, Ropucha, Sikora bogatka, Trzmiel, Żaba, Dżdżownica i Wróbel. To gatunki, które dziecko może spotkać w ogrodzie, parku lub na szkolnym podwórku – nie egzotyczne tygrysy i wieloryby, tylko sąsiedzi, których warto znać z imienia i rozumieć.

Kluczowym elementem narracyjnym kampanii jest komiks „Dziko utalentowani” autorstwa Tomasza Samojlika – przyrodnika i rysownika, który od lat łączy naukę z historią obrazkową. Komiks prezentuje unikalne cechy rodzimych gatunków w sposób, który dziecko w wieku 6-9 lat jest w stanie samodzielnie przeczytać i zrozumieć. Uzupełnieniem jest bajka „Ogród roku” napisana przez Adama Studzińskiego, która zamyka cały przekaz w spójną narrację fabularną.

Dlaczego to działa lepiej niż tradycyjna lekcja? Bo dziecko, które utożsamia się z Trzmielkiem z teledysku, zupełnie inaczej patrzy na owada siedzącego na kwiatku. Zamiast go odpędzić, chce mu pomóc. Widziałem to nie raz przy okazji zajęć przyrodniczych – zmiana perspektywy z „owad = zagrożenie” na „owad = bohater, którego znam” to zmiana, która zostaje na lata. Nawet chomik europejski, gatunek, o którym mało kto myśli przy codziennym kontakcie z przyrodą, ma tu swoje miejsce i swoją historię.

Jak można realnie wspierać ochronę przyrody i gatunki chronione w swoim ogrodzie lub mieście?

Ochrona bioróżnorodności nie zaczyna się w rezerwacie – zaczyna się za oknem. I jest kilka konkretnych działań, które każdy może wdrożyć bez specjalistycznej wiedzy ani dużego budżetu.

Kampania Bioróżnorodnie Połączeni promuje następujące działania dla ogrodników i mieszkańców miast:

• Instalowanie domków dla zapylaczy – trzmiele i pszczoły murarki chętnie zasiedlają drewniane skrzynki z otworami 6-8 mm; wystarczy powiesić je na słonecznej ścianie na wysokości 1-1,5 m
• Tworzenie schronień dla jeży – sterta liści lub drewniana skrzynka w ciemnym kącie ogrodu to wystarczające zimowisko dla jeża europejskiego
• Rezygnacja z regularnego koszenia trawnika – pozostawienie choćby fragmentu 2-3 m² jako łąki kwiatowej radykalnie zwiększa liczbę zapylaczy w okolicy
• Sadzenie roślin miododajnych – lawenda, facelia, ogórecznik, koniczyna biała to gatunki, które trzmiele i pszczoły odwiedzają najchętniej
• Murale antysmogowe w przestrzeni miejskiej – łączą funkcję estetyczną z aktywnym oczyszczaniem powietrza; kampania MKiŚ promuje je jako element zielonej infrastruktury miejskiej

Z mojego ogrodu wiem, że najprostszą zmianą o największym efekcie jest właśnie porzucenie obsesji na punkcie idealnie przystrzyżonego trawnika. Kiedy zostawiłem metr kwadratowy niekoszonej trawy przy płocie, w ciągu jednego lata pojawiły się na nim koniczyna, babka lancetowata i mniszek – a za nimi trzmiele, których wcześniej prawie nie widywałem. Szczegółowe wskazówki dotyczące konkretnych gatunków roślin i schronień dla zwierząt znajdziesz na portalu Bioroznorodnoscgovpl, gdzie kampania zbiera praktyczne porady w jednym miejscu.